Mga Rona kan Oktubre

Lamay ki kaitong Tabaco

Dai ko na marumduman kun sain inot hinugot

su tabak, pero nungka malingawan su tarom

kan suriyaw kan mahiling su kastila

kahampang su daraga niya,

“Su tabak ko! Tabak ko!” an kurahaw.

Su tabak ko, sa sarungan halion

pirming matarom buda marara

dakol nang kontraryong pinatumba

dai nanggad padagiton, baka matigbas ka!

Kastila palan naghahapot, pangaran kan lugar ta.

Kinurahaw kan maisog an kasimbagan na kinua.

Dai ko aram kun sisay sa duwa an bua.

Bata dai man lamang guminirom su tarantang daraga.

Iyo na niyani ini an pinunan

kun nata an pangaran ta arog kaan.

Bako man niyani gayong hararom an gikan,

hali man lamang sa kaisugan.

Kinsi mil otsenta y siyete,

itinugdok an simbahan

na suway an kampanaryo

sa pigmimisahan.

Patentihan sana daa an puro

puwede nang parola,

para ilawan an nagduduruong na lantsa.

Uminako an baybayon ta,

pahingurag na bisita.

May delihensiya an dagat

kaya su iba digdi nag-iristar na.

Sa pag-arabutan kaining iba-ibang persona,

Tabaco tulos naging banwa.

Kaito ini, dakol na an nangyari.

Nagsakit na sa lanit kan Hapon.

Sinapar an Amerikanong panlalansi.

Pero dai lamang nahuyo, dai natanyog

maski pinulpog maski nadaog,

Tabak ko! Tabak ko! man giraray

an sarong tingog.

Sa bus, pauli hali sa katorse kan mga puso sa Legaspi

Maririaw kun anion ka

kuta may pagkot an mga aninipot

ngonian.

Pauli an bus sa hinalian mo, ta.

nakalunad sakuya an magabat na buot

kun nata ako anion pa.

Aram ko man an muya ko: bako digdi

kundi baga sa taning mo.

Nata daw ta nagpawalat ka sa Legaspi?

Ako man sa Tabaco mapauli?

Nata kaipuhan maging dipisil

an sakuyang paghali.

Makaskason an pasi kan luha

sa pisngi kan iluwas ko an payo sa paros

an mata iminuklat sa bangui.

Kun anion ka kuta

nata ta kaipuhan pang humiling

sa luwas, sa bintana?

Mariraw kun anion ka

kuta dai ako naghapot.

Pano nin ilaw an Tabaco

sa sakuyang pag-abot.

Sisay an saindang pigpa-ogma?

An mga pandok na dai nin gabat

sa hukol kan paduman, padigdi,

minalagpas, minabalda parayo sakuya.

Makatakot hampangon an higdaan,

an bintana.

Baka magparumdom kan mga nasa harayo.

Lalo na pagnakasirip ki bituon, pano na,

pigisip-isip ko,

kun hanapon taka?

Sarong bangui sa Pawa

Ang bangui mahamot

kan tunog buda paros

sa luong kan masetas

an uran na daplos

an parong kan sildang

kan labas na bulan

Bakasyon

Naga, garo sana paghalon ki liwoy

an pag-ako ko saimo

sa sakuyang daghan.

Uminanod ka sa ugat kong lana

sa makinang gadan.

Bakasyon kan mga lawas tang layas

kan pinasilyab mo akong gari kabasan

sarong tag-init, sarong aranihan

kan mga buradol

buda pagbuntog sa labogan.

Paghigda sa awot

sa natad na mahigos mamurak

an pagmati kaini.

Sa limpoy kan mga kahoy

na ramog ki kalibangbang,

atibagros buda basol

sarong badat na udto

sa naglalabyog na duyan

an pagmati kaini.

Garo daw sana paglukso

sa hararom na burabod

pakatukad sa nagaarik-arik

na bulod

an pagrasay ko

pasiring saimo.

Kaito, an Abril

garo pirming udto.

An paros sa kurtina

pirming daing gibo.

Oras kan pagburak

kan mga oro-alasdose.

Oras kan mga primerong

pagsupang

kan pagmate.

Ta pirot an gabos

kaya naisipan magpasyar

kan Diyos.

Bulawan na sildang

an lawas Niya sa langkoy.

Bulawan man sa lawas

kan daragang bayawas,

bulawan sa dudo

kan bados na tapayas.

Dai naghukol an langit

kan namatean taka.

Nagsurupang sana an ngaran mo

sa gadan na gapo.

Ta may sarong bulanon

na pinalibutan ta an bangui,

dangan naghapot

sa nagtatalibong na bote

kun ano an mga saray

tang pagmate.

Kan sakuya mo itinao

an burak na kasimbagan

kan saimong daghan,

guminibo kang kalot sa panahon

na dai na matatambunan.

Dai ining ibang gibo

kundi an apodon ako

na bumalik sa banguing ito

asin magpalubong

sa paggirumdom.

Antang saro-sarong nagtarakdagan

an mga dahon kan kalendaryo.

Ruminuluhod na

an inasyab na paroy

sa kabasan

na daing payo.

Bumwinelta an hagab

sa mga dalan,

na dati nagpupungak-pungak

ki mga dalagan.

Nag-apod naman sako

an sakuyang uulian.

Ini na an pagbalik

kan uran.

Sa sakuyang paha

tinipon takang maray

sa higot kong kamot.

Maski garo ini pagpalod

ki tigbas

sa bitis kan oras,

pagpakihuron sa paros

na magpakugos.

An naginibo ko sana

an hilingon ka

mientras na an naginibo mo sana

an luhay-luhay na isara

an pinto kan lunadan.

Garo ka su uran, sabi ko

na buminulos kaito satuya

garo man ining uran, sabi mo,

na dyandyan sangaw na ki daga.

Amay na aga sa Naga

Nagpapaumay an mga kalag

na hinudong kan bangui.

Mururat-murat, namungaw-mungawan,

minaralabar sinda kan takig

na minatarakdag na tagisti.

Mala kaini dumog an mga tinanom,

an mga tinampo pano ki hibi.

Ini an walat kan diklom

na buminuklos na pauli.

Arog kaini an tamang laen

ki panahon. Ta magayon

magpasiring sa dagat

maglapiga sa baybayon,

asin maghalat—

maghalat.

Abo an langit

na an buot may kulog.

Abo an hukol na hagab

kan ilawod.

Maghalat sa nagrarasay

na baybay

asin maghalat

sa nakatukaw na gapo.

Sa pagdoong kan hukol

may kaday na lamos

buda moto-moto.

Mahugpa an uran

na mga dagom

ki gurang na daraga

na magumos asin mahipid

sa dagat na garo traheng tela.

Ini iwagas asin iheras

na garo traheng tela,

ibilog asin itahi

ki sarong gurang na daraga

gamit an naghuhurugpang dagom

kan uran.

Dai pa lamang ugaring

nakakanamit ki hukol

an Naga.

Hababaw an matris

para magbados ki hinog

na dagat.

Magayon kutang makapurot

ki katoninungan digdi sa gubot.

Hanapa daw, kun kaiyan may natatada pa

digdi sa daga, hanapa!

Tayhi

Sa pagbuklit sa mga laog

kan sakuyang hutok

pirmi kong napupundohan

an retratong ini:

An harong sa Tayhi

sarong agang

bago akong mata.

Kun matataldukan ki muhon

su primerong pagbutwa

sa payo kan pangrumdom

garo ini na su puon.

An tampi

kan kaya kong rumdumon.

Sa likod kaini wara na.

Kaawagan na kan katurog

na daing pangiturogan.

Madiklom na sirong

kan panlingaw

na ipoonan kan mga namundag,

iulian kan mga pigulian.

Ano man an yaon digdi

ta pigduduno pa ako

kaining napara nang nakaagi?

An harong sa Tayhi

sarong agang

bago akong mata.

Sarong agang

minukna kan enot

na pangiturugan.

An harong sa Tayhi

piot kan paros

na an ngaran hinangos

kan mga anghel buda kalag,

ta ini hapros

na suminalak na sa kamurawayan.

Arog kan mga pasong ritrato

naghahalnas na sa hutok,

su naliwanagan na sana an riraw.

Kaya niyani su aldaw

na sildang na duminagos sa puwertahan

sa itsura kan nagaarik-arik

na kahon, (diit na sana

liwanag na kan Diyos

pagminahampang),

iyo na sana an malinaw.

Sa liwanag daw na ini

kuminarigos ako

binatad su hilaw na unit.

Siguro nagngangalas sana

kan penomenon kan suriaw

o nagkakawat, dai ko masabutan,

pero nata daw

kan nakahurandig na ako sa pintuan

uminulok akong garo may maritrato?

*

Sa luwas, mga burda

ki puting burak

sa puting tela

sa nakahalayhay

na mga tamong na inarmidol.

Tulay ki ulok

sa pandok kan parahalayhay

sa pagkumbabaw kan tag-init

na muskiterong asul.